Gỗ FAS: hạng gỗ cứng cao nhất của Hiệp hội Gỗ cứng Hoa Kỳ

Hai chiếc console cùng dài 1m4, cùng gỗ sồi trắng, cùng một bản vẽ, nhưng hai xưởng báo giá lệch nhau gần một phần ba. Khách thường đoán phần chênh nằm ở tay nghề hoặc ở lớp sơn, trong khi phần lớn nó nằm ở hạng gỗ được đưa vào máy cắt — thứ không ai nhìn thấy khi món đồ đã hoàn thiện, nhưng lại quyết định mặt bàn của bạn trông liền hay trông vá.

FAS gì và tư

FAS là chữ viết tắt của First And Second, tức hạng nhất và hạng nhì gộp lại thành một nhóm, và đó là hạng cao nhất trong hệ phân hạng gỗ cứng của NHLA — Hiệp hội Gỗ cứng Quốc gia Hoa Kỳ. Hệ này không đánh giá gỗ theo cảm nhận đẹp hay xấu mà đo bằng tỷ lệ diện tích dùng được trên mỗi tấm, nên dù được phân hạng ở hai kho khác nhau vẫn cho ra cùng một kết quả trên cùng một tấm gỗ.

Dưới FAS còn có Select, No.1 Common, No.2 Common và các hạng thấp hơn nữa. Gỗ hạng dưới không phải gỗ mục hay gỗ yếu — nó vẫn cùng loài, cùng độ cứng, nhưng nhiều mắt và nhiều lỗi hơn, nên khi cắt phải bỏ đi nhiều và phần còn lại ngắn hơn, hẹp hơn. Với đồ bếp công nghiệp hay chi tiết nhỏ thì No.1 Common là lựa chọn hợp lý về giá, còn với một mặt bàn ăn dài 2m4 thì cao cấp nhất sẽ là FAS.

Ba tiêu chí phân hạng FAS

Một tấm gỗ chỉ được xếp FAS khi đạt đủ ba điều kiện đo được, và cả ba đều liên quan trực tiếp tới việc bạn dựng được món đồ gì từ nó:

• Rộng tối thiểu 6 inch, khoảng 15,2cm.

• Dài tối thiểu 8 feet, khoảng 2,44m.

• Ít nhất 83,3% diện tích mặt gỗ phải sạch, tức 10 trên 12 phần.

Con số 83,3% nghe lạ vì nó không phải số làm tròn cho dễ nhớ, mà là cách NHLA chia mặt tấm gỗ thành 12 phần rồi yêu cầu 10 phần trong đó không có lỗi. Hai phần còn lại là chỗ dung sai cho những gì thiên nhiên để lại trên thân cây, vì không có tấm gỗ tự nhiên nào sạch tuyệt đối trên toàn bộ diện tích.

Hai điều kiện kích thước là vô vùng quan trọng. Khi tấm gỗ đã dài 2,44m và rộng trên 15cm, người thợ có thể ghép một mặt bàn ăn từ ba hoặc bốn tấm chạy hết chiều dài, thay vì phải nối đầu mười mấy đoạn ngắn. Mỗi mối nối là một điểm chuyển vân, và mắt người rất giỏi phát hiện chỗ vân bị cắt đứt giữa mặt bàn dù không nói ra được vì sao thấy khó chịu.

“Mặt sạch” có nghĩa là:

Không chứa mắt gỗ, không có mắt chết đã rụng để lại lỗ, không nứt đầu, không lỗ mọt, không túi nhựa và không phần gỗ giác — lớp gỗ non sát vỏ có màu nhạt hơn hẳn phần lõi. Với gỗ óc chó, chênh lệch giữa gỗ giác và gỗ lõi là rõ nhất: lõi nâu sẫm còn giác gần như trắng kem, và một dải giác chạy ngang mặt tủ sẽ trông như vết xước sáng không cách nào che.

Chính vì vậy, ở gỗ óc chó, khoảng cách giá giữa FAS và hạng dưới thường lớn hơn ở gỗ sồi. Sồi trắng có màu đồng đều hơn, nên gỗ hạng thấp vẫn còn dùng được cho nhiều chi tiết thấy mặt, trong khi óc chó hạng thấp thì tỷ lệ phải loại bỏ khi cắt cao hơn nhiều.

Màu và vân không bị vá

Khách hàng nhận ra khi chạm tay vào món đồ là mặt gỗ chạy một mạch, màu từ mép này sang mép kia không đổi đột ngột, và các nan cửa tủ trông như cùng ra từ một khúc cây. Đó chính là phần giá trị mà hạng FAS mua được cho bạn, và nó thể hiện rõ nhất trên những chi tiết diện lớn như mặt bàn ăn, cánh tủ cao, mặt console hoặc hông giường.

FAS không phải là tiêu chuẩn về độ ẩm

FAS là tiêu chuẩn về ngoại quan và kích thước, không phải tiêu chuẩn về độ ổn định. Một tấm gỗ FAS sấy sai vẫn nứt, vẫn cong, vẫn co ngót và làm hở mối ghép sau vài tháng ở phòng máy lạnh chạy liên tục. Gỗ nhập về Việt Nam thường đã sấy về khoảng 8–10% độ ẩm, nhưng nếu xưởng gia công ngay khi tấm gỗ vừa rời container mà chưa để ổn định với khí hậu tại chỗ, món đồ sẽ tự điều chỉnh sau khi đã lắp xong — và lúc đó thì mọi thứ đều sẽ bị ảnh hưởng.

Cũng vì vậy, gỗ tự nhiên hạng cao không phải luôn là lựa chọn đúng cho mọi bộ phận. Với khung xương, đáy hộc và vách ngăn bên trong tủ, ván nhiều lớp ổn định hơn gỗ nguyên tấm khi độ ẩm thay đổi, nên chúng tôi dùng plywood chuẩn E0 cho những phần này và giữ gỗ FAS cho các mặt thấy được. Cách phân bổ đó vừa hợp lý về kết cấu, vừa không bắt khách trả tiền cho hạng gỗ ở chỗ không ai nhìn thấy.

Câu hỏi thường gặp

Gỗ FAS có mắt gỗ không?

Có thể có, vì tiêu chuẩn chỉ yêu cầu 83,3% mặt gỗ sạch, tương đương 10 trên 12 phần, nên hai phần còn lại được phép chứa mắt hoặc khuyết điểm khác. Điều khác biệt là ở khâu cắt: những phần không sạch bị loại ra và không đưa vào các mặt thấy được của món đồ. Nếu bạn thấy một mắt gỗ nhỏ trên cạnh trong của hộc tủ, đó là chuyện bình thường.

Gỗ FAS có bền hơn hạng dưới không?

Không, độ cứng và độ bền cơ học phụ thuộc vào loài gỗ và cách sấy, không phụ thuộc vào hạng. Một tấm sồi trắng No.1 Common vẫn cứng đúng bằng một tấm sồi trắng FAS. FAS mua cho bạn diện tích sạch lớn hơn và tấm dài hơn, nghĩa là ít mối nối và màu vân đồng nhất hơn, chứ không phải kết cấu chắc hơn.

Vì sao đồ gỗ óc chó FAS đắt hơn nhiều so với sồi FAS?

Vì bản thân gỗ óc chó đã đắt hơn sồi trắng, và tỷ lệ đạt hạng FAS ở óc chó thấp hơn do phần gỗ giác màu nhạt sát vỏ bị tính là lỗi. Khi cắt để tránh cả mắt gỗ lẫn dải giác, lượng gỗ phải bỏ đi nhiều hơn, và phần bỏ đó nằm trong giá thành món đồ bạn nhận.

Veneer có được phân hạng FAS không?

Không. NHLA áp cho gỗ xẻ dày, còn veneer là lớp lạng mỏng và có hệ đánh giá riêng dựa trên kiểu lạng, cách ghép tấm và độ đồng đều của vân. Nếu ai đó chào bạn “veneer FAS” thì đó là cách nói cho dễ hiểu, không phải một hạng chính thức.

Nhà nhiều nắng và máy lạnh chạy liên tục thì có nên chọn gỗ tự nhiên?

Nên, nhưng cần chọn đúng vị trí và chấp nhận là mặt gỗ sẽ đổi màu theo thời gian dưới nắng. Tránh đặt mặt bàn gỗ nguyên tấm ngay trước cửa kính hướng tây hoặc sát miệng gió máy lạnh, và với các món đồ diện lớn kê tường thì phần khung nên là ván nhiều lớp ổn định để hạn chế co ngót.