Khảm trai và sơn mài: Hai nghề thủ công lâu đời trong nội thất Việt

Khảm trai và sơn mài là hai kỹ thuật thủ công khác nhau, nhưng thường xuất hiện cùng trên một món đồ nên dễ bị xem như một. Tách chúng ra, bạn sẽ hiểu mỗi phần đang được làm như thế nào, và vì sao một món đồ như vậy có thể mất nhiều thời gian để hoàn thiện.

1. Khảm trai là gì và người thợ làm gì với vỏ trai?

Khảm trai là kỹ thuật ghép những mảnh vỏ trai, vỏ ốc mỏng vào một nền cứng, thường là gỗ hoặc nền sơn. Phần óng ánh mà ta thấy là lớp xà cừ ở mặt trong của vỏ, có thể cho ra nhiều sắc độ khác nhau tùy loại vỏ và góc nhìn.

Công việc bắt đầu từ chọn vỏ, và đây là một trong những khâu quyết định chất lượng. Có loại ngả trắng sữa, có loại ánh xanh lam rất rõ, cũng có loại chỉ hiện sắc đỏ hoặc tím ở một góc nhìn nhất định. Người thợ có kinh nghiệm sẽ chọn từng mảnh theo vị trí trong mẫu, chẳng hạn dành phần ánh lam cho cánh chim, phần trắng đục cho thân. Một bức khảm đẹp vì thế thường đã được tính toán về màu sắc trước khi cưa mảnh đầu tiên.

Vỏ được mài phẳng rồi cưa theo đường nét bằng lưỡi cưa rất mảnh. Nền gỗ được đục lõm vừa khít với từng mảnh, sau đó các khe được trám lại và toàn bộ bề mặt được mài để phần khảm và nền nằm trên cùng một mặt phẳng. Một cách đơn giản để kiểm tra tay nghề là vuốt tay ngang qua bề mặt: nếu làm kỹ, bạn gần như không cảm nhận được điểm chuyển tiếp giữa gỗ và vỏ.

2. Vì sao mảng khảm đổi màu theo góc nhìn?

Mặt trong của vỏ trai được tạo thành từ rất nhiều lớp khoáng cực mỏng xếp chồng lên nhau. Khi ánh sáng đi qua và phản xạ giữa các lớp này, nó tạo ra hiệu ứng giao thoa. Tùy vào góc chiếu sáng và góc nhìn, khiến màu sắc của mảng khảm thay đổi theo vị trí đứng.

Điều này cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cách đưa khảm vào nội thất. Một mảng khảm dưới nguồn sáng có hướng sẽ cho hiệu ứng ánh sáng và chuyển màu rõ hơn so với ánh sáng khuếch tán đều. Vì vậy, nếu làm một cánh tủ khảm, vị trí của đèn nên được tính cùng lúc với mẫu khảm, thay vì chờ đến khi hoàn thiện mới tìm cách chiếu sáng.

3. Sơn mài

Cái tên đã phần nào nói lên cách làm: sơn thành nhiều lớp, rồi mài xuống. Nền gỗ được bó vải, hom và làm phẳng trước khi phủ sơn. Mỗi lớp phải có đủ thời gian khô trước khi phủ lớp tiếp theo, giữa các lớp người thợ lại mài bằng nước để bề mặt phẳng trở lại.

Điều đặc biệt của sơn mài là hình ảnh cuối cùng không nhất thiết nằm trên cùng. Màu, vàng bạc hay vỏ trứng có thể được đặt ở những lớp khác nhau, sau đó người thợ mài xuống để từng chi tiết dần hiện ra. Mài chưa tới thì hình chưa đủ, mài quá tay lại làm mất lớp màu bên dưới. Vì vậy, đây là một trong những công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm nhất và rất khó sửa khi đã làm quá tay.

Bề mặt hoàn thiện có thể được đánh bóng sâu, gần như bóng gương, hoặc giữ ở mức bán bóng để ánh sáng dịu hơn. Dù ở mức hoàn thiện nào, bề mặt sơn mài vẫn cần được sử dụng và vệ sinh nhẹ tay, đặc biệt khi tiếp xúc với nước hoặc hóa chất.

4. Khi khảm nằm trên nền sơn mài

Khảm trai và sơn mài thường được kết hợp trên cùng một món đồ, đến mức nhiều người tưởng đó là một kỹ thuật duy nhất. Trong một số cách làm, mảnh trai được gắn lên nền trước, sau đó các lớp sơn phủ lên cả mảnh khảm và nền gỗ. Khi bề mặt được mài xuống, phần xà cừ dần hiện ra giữa lớp sơn.

Cách kết hợp này tạo ra hiệu ứng khác hẳn khảm trên gỗ trần. Mảnh trai nằm chìm trong một nền sơn sâu, đường viền được xử lý liền mạch, khiến ánh xà cừ có cảm giác như phát sáng từ bên trong. Đổi lại, khi sử dụng nền sơn tối, phần vân và sắc ấm của gỗ gần như biến mất. Vì vậy, nếu không gian vốn dựa nhiều vào vẻ đẹp tự nhiên của gỗ, một mảng sơn mài lớn có thể trở thành một ngôn ngữ hoàn toàn khác.

5. Những thách thức khi đưa khảm trai vào nội thất hôm nay

Đầu tiên là nền. Khảm trai cần một bề mặt đủ phẳng và ổn định, vì vậy phù hợp hơn với cánh tủ, mặt console, đầu giường hay bình phong hơn những khối cong nhiều chiều. Khi khảm trên mặt cong, các mảnh vỏ thường phải nhỏ hơn, thời gian thi công tăng lên và việc xử lý các đường ghép cũng phức tạp hơn.

Thứ hai là thời gian. Sơn mài cần chờ khô giữa các lớp, và tốc độ khô phụ thuộc nhiều vào điều kiện môi trường. Vì vậy, một cánh tủ sơn mài thường mất nhiều thời gian hoàn thiện hơn cánh tủ sử dụng lớp sơn thông thường. Với nội thất đặt riêng theo bản vẽ, đây có thể là một trong những hạng mục ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng.

Tiếp theo là sự ổn định của nền. Gỗ thay đổi kích thước theo độ ẩm, trong khi các mảnh vỏ có đặc tính biến dạng khác. Nếu nền gỗ chưa được xử lý và ổn định tốt, các mối ghép có thể hở, nứt hoặc khiến mảnh khảm bị nhô lên theo thời gian. Vì vậy, xử lý nền và kiểm soát độ ẩm là một phần quan trọng của kỹ thuật khảm.

Cuối cùng là va đập. Xà cừ khá cứng nhưng vẫn có tính giòn, nên một cú va vào cạnh có thể làm mẻ mảnh khảm. Việc thay thế cũng không đơn giản vì rất khó tìm được mảnh mới có màu và độ ánh hoàn toàn giống mảnh cũ. Vì vậy, với những vị trí dễ va chạm, nên ưu tiên đưa mảng khảm lên cao hoặc đặt ở những nơi ít bị tác động, chẳng hạn cánh tủ trang trí hay đầu giường.

6. Đặt khảm trai trong không gian thế nào để giữ được giá trị?

Sai lầm dễ gặp nhất là dùng quá nhiều. Khảm trai có cường độ thị giác mạnh, nên khi một căn phòng có quá nhiều món đồ được khảm, mắt sẽ khó tìm được điểm nghỉ và từng món cũng mất đi sự nổi bật. Vì vậy, một mảng khảm duy nhất chỉ cần đặt đúng nơi ánh nhìn thường dừng lại đôi khi có sức nặng hơn một bộ bao gồm nhiều món.

Điều tiếp theo là giữ cho phần còn lại của không gian đủ yên. Mặt sơn trơn, vải dệt đơn sắc hay tường phẳng đều tạo nền tốt cho khảm, trong khi giấy dán tường nhiều hoa văn hoặc rèm quá nhiều họa tiết dễ làm không gian trở nên rối. Cách này khá gần với tinh thần của quiet luxury: một điểm nhấn được làm nổi bật bằng sự tiết chế của những thứ xung quanh.

Cuối cùng là ngôn ngữ của không gian. Một mảng khảm mô tả cảnh vật theo lối cổ có thể phù hợp với không gian tân cổ điển, trong khi phòng hiện đại có thể hợp hơn với khảm hình học hoặc nền sơn mài tối, điểm rất ít ánh vàng bạc. Cùng một kỹ thuật, nhưng cách tạo hình và màu sắc sẽ quyết định nó thuộc về không gian nào.

7. Cách chăm sóc bề mặt sơn mài và khảm trai

Bề mặt sơn mài có thể dễ lưu dấu tay, đặc biệt ở những bề mặt tối và bóng. Với việc vệ sinh hằng ngày, chỉ cần dùng khăn microfiber mềm, hơi ẩm và lau lại bằng khăn khô. Nếu có nước hoặc chất lỏng đổ lên bề mặt, nên xử lý sớm thay vì để đọng lâu, nhất là với những kiểu hoàn thiện có độ bảo vệ thấp hơn.

Có một số thứ nên tránh hoàn toàn trên bề mặt sơn mài: cồn, acetone, dung môi, chất tẩy mạnh và các vật liệu có tính mài mòn. Chúng có thể làm bề mặt bị mờ, đổi màu hoặc hư lớp hoàn thiện. Vật sắc nhọn cũng dễ để lại vết xước, trong khi ánh nắng trực tiếp trong thời gian dài có thể khiến màu sơn thay đổi theo thời gian.

Nếu phải chọn một vị trí trong nhà cho món đồ khảm, tôi sẽ ưu tiên nơi ít nhận nắng trực tiếp và có một nguồn sáng nhân tạo đặt lệch. Khi người ta đi qua, ánh sáng thay đổi theo góc nhìn và lớp xà cừ bắt đầu chuyển màu. Đó là lúc món đồ thực sự làm đúng việc của nó.

Câu hỏi thường gặp

Khảm trai và khảm xà cừ có phải là một không?

Không hoàn toàn. Xà cừ là lớp vật liệu óng ánh ở mặt trong của một số loại vỏ, còn khảm trai là kỹ thuật ghép các mảnh vỏ vào một nền như gỗ hoặc sơn. Ngoài vỏ trai, người thợ cũng có thể sử dụng nhiều loại vỏ ốc khác nhau để tạo ra những sắc độ và hiệu ứng ánh sáng khác nhau.

Các mảnh trên bức khảm không đều màu nhau, có phải là hàng lỗi không?

Không nhất thiết. Với vỏ tự nhiên, sự khác nhau nhẹ về màu sắc và độ ánh giữa các mảnh là điều bình thường, thậm chí góp phần tạo nên vẻ riêng của từng món đồ. Nếu muốn biết mảnh khảm được làm từ vỏ tự nhiên hay vật liệu thay thế, nên hỏi rõ về nguồn gốc và loại vật liệu được sử dụng.

Vì sao đồ sơn mài thường mất nhiều thời gian để hoàn thiện?

Vì nhiều công đoạn cần thời gian chờ. Mỗi lớp sơn phải đủ khô trước khi phủ lớp tiếp theo, giữa các lớp còn có công đoạn mài và hoàn thiện bề mặt. Thời gian khô cũng phụ thuộc vào điều kiện môi trường, nên đây không phải công đoạn có thể rút ngắn tùy ý mà không ảnh hưởng đến chất lượng.

Lau mặt sơn mài bằng gì là an toàn nhất?

Một chiếc khăn microfiber mềm, hơi ẩm và được vắt kỹ là lựa chọn đơn giản nhất. Sau khi lau, nên dùng khăn khô lau lại và tránh để nước đọng trên bề mặt. Không nên dùng cồn, acetone, dung môi, chất tẩy mạnh hay các vật liệu có tính mài mòn vì chúng có thể làm mờ hoặc hư lớp hoàn thiện.

Khảm trên nền gỗ và khảm trên nền sơn mài, loại nào bền hơn?

Không thể kết luận chỉ dựa vào loại nền. Độ bền còn phụ thuộc vào chất lượng nền, cách gắn mảnh khảm, lớp hoàn thiện, điều kiện môi trường và cách sử dụng. Nền gỗ giữ được vẻ tự nhiên của vật liệu, trong khi nền sơn mài tạo ra một bề mặt liền mạch và sâu hơn, nhưng cả hai đều cần tránh độ ẩm cao, nắng trực tiếp và va đập mạnh.