Nghề thuộc da: Từ bể vỏ cây đến những tiêu chuẩn hiện đại

"Phía sau một tấm da bọc sofa là cả một ngành công nghiệp thường gắn liền với nguồn nước, hóa chất và hệ thống xử lý chất thải. Trong lịch sử, các xưởng thuộc da thường được đặt gần nguồn nước và cách xa khu dân cư, bởi đây là một trong những ngành nghề phát sinh nhiều mùi và nước thải"

1. Vì sao nghề thuộc da luôn bị đẩy ra rìa thành phố?

Một tấm da sống là vật chất đang phân huỷ, nên nếu không xử lý thì chỉ vài ngày là hỏng. Thuộc da chính là công đoạn ngăn quá trình đó lại, và trong phần lớn lịch sử, người thợ làm việc ấy bằng vôi, phân động vật và nước tiểu ủ lâu ngày. Mùi của những bể ngâm nồng tới mức các thành phố thời trung cổ thường buộc phường thuộc da đặt xưởng ở cuối nguồn nước và bên ngoài tường thành. Nghề này vì thế mang một nghịch lý kéo dài hàng thế kỷ, khi thứ nó làm ra thì quý giá còn nơi nó được làm thì bị xa lánh.

Trong các phương pháp truyền thống, người thợ sử dụng nhiều vật liệu khác nhau cho từng công đoạn, từ vôi để xử lý da, đến các chất hữu cơ như vỏ cây hoặc một số vật liệu có nguồn gốc động vật. Mục tiêu cuối cùng là làm sạch, ổn định cấu trúc collagen và biến da sống thành vật liệu bền, ít bị phân hủy hơn.

2. Thuộc da thực vật là gì? – Cách làm chậm mà thời gian là một phần của công thức

Thuộc da thực vật là một trong những phương pháp thuộc da lâu đời nhất, sử dụng tannin — hợp chất tự nhiên có trong các loại cây như sồi, dẻ, mimosa và quebracho. Da được ngâm trong các bể dung dịch tannin với nồng độ tăng dần, để tannin từ từ liên kết với cấu trúc collagen. Với những loại da dày, quá trình này có thể kéo dài nhiều tháng.

Da thuộc thực vật thường có cảm giác chắc tay, cấu trúc rõ và đặc biệt phát triển patina theo thời gian — màu sắc, độ bóng và bề mặt dần thay đổi, tạo nên vẻ ngoài riêng biệt.

Ngày nay, phương pháp này vẫn được duy trì, đặc biệt tại Toscana, Ý, nơi da thuộc thực vật được định vị ở phân khúc cao cấp."

3. Phương pháp thuộc Crôm – Khi vài tháng rút xuống còn một ngày

Cuối thế kỷ 19, ngành thuộc da bước vào một giai đoạn chuyển mình khi muối crôm được đưa vào sản xuất thương mại. Với phương pháp này, da được xử lý trong thùng quay cùng dung dịch crôm hóa trị ba. Quá trình thuộc vốn kéo dài nhiều tháng nay đã có thể rút xuống chỉ còn khoảng một ngày.

So với thuộc thực vật, da thuộc crôm thường mềm hơn, có khả năng chịu nhiệt tốt, dễ nhuộm màu và có chi phí sản xuất thấp hơn đáng kể. Nhờ những ưu điểm đó, da thuộc crôm trở thành phương pháp phổ biến, góp phần đưa các sản phẩm da, trong đó có sofa da, đến với thị trường đại chúng.

Ngày nay, crôm vẫn là phương pháp thuộc da được sử dụng rộng rãi trên thế giới.

4. Châu Âu đã siết những gì trong ngành thuộc da, và vì sao?

Crôm hoá trị ba được sử dụng phổ biến trong thuộc da và nhìn chung ít nguy hại hơn crôm hoá trị sáu. Tuy nhiên, nếu quy trình kiểm soát không tốt, Crôm(III) có thể bị oxy hóa thành Crôm(VI) — chất có khả năng gây kích ứng và được xếp vào nhóm nguy hại. Vì vậy, Liên minh châu Âu quy định sản phẩm da tiếp xúc với da người không được chứa Crôm(VI) ở mức từ 3 mg/kg trở lên theo khung REACH, áp dụng từ năm 2015.

Và do thuộc da tiêu thụ nhiều nước và sử dụng nhiều hóa chất, châu Âu đã xây dựng tài liệu BAT dành riêng cho ngành thuộc da, ban hành năm 2013. Tài liệu này đưa ra các hướng dẫn kỹ thuật về tiết kiệm nước, xử lý nước thải, thu hồi hóa chất và kiểm soát phát thải.

5. Quy định đã đổi cả tay nghề thuộc da

Những ràng buộc kể trên không chỉ tạo thêm áp lực, mà còn buộc ngành thuộc da nâng cao năng lực sản xuất. Để kiểm soát nguy cơ hình thành Crôm(VI), các xưởng phải quản lý chặt chẽ hơn nhiều yếu tố như pH, nhiệt độ, hóa chất và thời gian xử lý. Tay nghề vì thế trở thành điều kiện quan trọng để duy trì chất lượng và độ an toàn của da.

Song song với đó, một số nhà thuộc da phát triển các dòng chrome-free, metal-free hoặc quay lại phương pháp thuộc thực vật, đáp ứng nhu cầu về vật liệu và quy trình có định hướng bền vững hơn.

Cũng cần nhìn nhận rằng khi chi phí tuân thủ tăng, một phần sản lượng có thể chuyển sang những khu vực có tiêu chuẩn lỏng hơn. Vì vậy, khái niệm “da châu Âu” không chỉ liên quan đến vị trí địa lý, mà còn cần được xem xét cùng hệ thống tiêu chuẩn và quy định mà nhà sản xuất phải tuân thủ.

Từ năm 2005, Leather Working Group (LWG) đã xây dựng hệ thống đánh giá các xưởng thuộc da dựa trên nhiều tiêu chí về môi trường và vận hành, với các mức xếp hạng như vàng, bạc và đồng. Kết quả đánh giá này được nhiều thương hiệu sử dụng khi lựa chọn nhà cung cấp.

Nguồn tham khảo

• Quy định của Liên minh châu Âu về crôm hoá trị sáu trong sản phẩm da, Regulation (EU) No 301/2014 sửa đổi Phụ lục XVII của REACH.

• BAT Reference Document for the Tanning of Hides and Skins, Liên minh châu Âu, 2013.

• Leather Working Group, chương trình đánh giá môi trường cho xưởng thuộc da, thành lập năm 2005.

• Consorzio Vera Pelle Italiana Conciata al Vegetale, hiệp hội thuộc da thực vật vùng Toscana, thành lập năm 1994.